Yapay Zeka Bahanesiyle İşten Çıkarma: Şirketler ‘AI-washing’ mi Yapıyor?

Teknoloji devlerinden Block Inc.’in geçtiğimiz hafta personelinin neredeyse yarısını işten çıkarması, şirketin kurucu ortağı Jack Dorsey’nin yapay zekanın daha az çalışanla daha fazlasını yapmaya olanak tanıdığı yönündeki açıklamasıyla gündeme oturdu. Bu durum, yapay zeka ve iş dünyasının geleceği üzerine karmaşık bir tartışmayı tetikledi. Bir yanda teknolojinin benzeri görülmemiş bir hızla işleri yerinden edeceği yönünde gerçek bir korku varken, diğer yanda şirketlerin bu korkuyu kullanarak eski moda maliyet düşürme yöntemlerini teknolojik bir gelecekçilik kisvesi altında sunma çabalarına karşı derin bir şüphecilik hakim.

Şirketlerin çalışanlarını, yatırımcılarını ve kamuoyunu yanıltarak, işten çıkarmalar için parlak bir bahane olarak yapay zekayı kullandığı olasılığı, o kadar yaygınlaştı ki kendine bir isim buldu: AI-washing.

Block’un yakın geçmişi, yapay zeka benimsenmesinin personel kararlarını etkileyen tek faktör olmadığını gösteriyor. Şirket, pandemi sırasında ve sonrasında işe alımları hızlandırarak 2019 ile 2022 arasında çalışan sayısını üç katından fazla artırdı ve rakiplerine göre daha yavaş bir şekilde küçülmeye başladı. Hisseleri 2025 başından bu yana yaklaşık %40 düştü; bu düşüşün yapay zeka ile hiçbir ilgisi yoktu, ancak kontrolsüz bir şekilde büyüyen bir işletmeyle doğrudan ilgiliydi.

Finansal teknoloji odaklı bir yatırım bankası olan Financial Technology Partners’ın kıdemli analisti Zachary Gunn, “Genel çalışan sayısına baktığımda, bu durum uzun süredir şişirilmiş olan işin kendisiyle ilgili, yapay zeka ile değil,” yorumunu yaptı.

Şirketler yatırımcılarına yeni teknolojileri benimsediklerini göstermekte istekli olsalar da, işyeri otomasyonu uzmanları yapay zeka araçlarının işgücü piyasasında önemli kesintilere neden olacak bir noktaya henüz gelmediğini söylüyor.

Beyaz Yaka İşler İçin Riskler

Amazon geçen yıl kapsamlı işten çıkarmalar duyurduğunda, bunun nedeni olarak yapay zekayı göstermemek için büyük çaba sarf etti. Amazon CEO’su Andy Jassy, Ekim ayındaki bir kazanç çağrısında analistlere, kararın “gerçekten mali odaklı olmadığını ve hatta yapay zeka odaklı da olmadığını. En azından şimdilik” dedi.

Geçtiğimiz yıl boyunca, Salesforce Inc. ve HP Inc. dahil olmak üzere çok sayıda şirket işten çıkarma nedeni olarak yapay zeka verimliliğini gösterirken, benzer sorular tekrar tekrar gündeme geldi.

Block ile ilgili sorular özellikle dikkat çekiciydi çünkü şirketin duyurusu, küçük bir yayın organı olan Citrini Research’ten gelen ve toplu işsizlik senaryosunu çizerek hisse senetlerini düşüren viral bir Substack bülteninden sadece birkaç gün sonra geldi.

Bu raporun büyük ölçüde dikkat çekmesinin nedeni, büyük yapay zeka şirketlerinin yeni ve daha güçlü modeller üretmesiydi. Önde gelen oyunculardan Anthropic, yakın zamanda finansal analiz ve hukuki araştırma gibi Amerikan kurumsal işlerinin temelini oluşturan bir dizi aracı piyasaya sürdü. Büyük dil modelleri, kodlama konusunda özellikle yetenekli olduklarını kanıtladılar ve yazılım mühendisleri, büyük değişikliklerin yaklaştığı fikrinin en gürültülü savunucuları arasında yer aldı.

İşgücü piyasası araştırmaları yapan ve yapay zekanın işler üzerindeki etkisini inceleyen kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan The Burning Glass Institute’un baş ekonomisti Gad Levanon, “Claude Code veya Codex gibi araçlarla zaman geçirdiyseniz, daha küçük ekiplerin gerçekten daha fazlasını nasıl üretebileceğini görebilirsiniz,” dedi.

Levanon, “Önümüzdeki birkaç yıl içinde beyaz yaka işler için risk gerçek ve çalışanlar, yöneticiler ve politika yapıcılar şimdiden bu dünyaya hazırlanmalı,” diye ekledi.

Bu tür mesajlar ihtiyatlı çıkabilir, ancak aynı zamanda zorlu iş piyasası hakkında birçok çalışanın zaten sahip olduğu endişeleri de büyütüyor. ABD şirketleri Ocak ayında 108.000’den fazla işten çıkarma duyurdu; bu, ülkenin ekonomik bir çöküş içinde olduğu 2009’dan bu yana yılın ilk ayındaki en yüksek rakam.

Harvard Business Review’da yayınlanan küresel yöneticilerle yapılan yakın tarihli bir anket, yapay zekanın bazı işten çıkarmaların nedeni olarak gösterilmesine rağmen, bu kesintilerin neredeyse tamamının öngörüsel olduğunu buldu: yöneticiler henüz gerçekleşmemiş büyük verimlilik artışları bekliyorlar.

‘İki Seçenek’

Dorsey’nin çalışanlarına gönderdiği ve sosyal medyada paylaştığı mektupta, yapay zeka tarafından halihazırda değiştirilmiş Block’taki işlere daha az, gelecekte ne olacağına dair beklentilerine daha fazla odaklandı.

“İki seçeneğim vardı: Bu değişim yaşanırken aylara veya yıllara yayarak kademeli olarak kesinti yapmak ya da bulunduğumuz yer hakkında dürüst olmak ve şimdi harekete geçmek,” diye yazdı. “İkinci yolu seçtim.”

Toronto Üniversitesi Scarborough’dan yönetim doçenti Kristina McElheran, dramatik yeniden yapılanma hamlelerinin yapay zekanın faydalarından yararlanmak için gerçekten gerekli olabileceğini söyledi.

McElheran, “Bazen, gerçekten büyük bir değişiklik yapmanız ve herkesin yeni bir yönü anlamasını sağlamanız gerektiğinde – çalışanlarınız, ortaklarınız, müşterileriniz, piyasa – efsanevi gemiyi yakmak gibi gerçekten büyük ve geri dönüşü olmayan bir şey yapmanız gerekir,” dedi.

Dorsey için durum, kanıtlanmamış teknolojik bahislerle olan ilgisi ve finansal disiplinle mücadele etme itibarına ilişkin eski endişeleri de besliyor. Block’ta, Cash App ve Square perakende ödeme teknolojisi gibi daha kanıtlanmış işlerin pahasına Bitcoin ile ilgili projelere kaynak yönlendirdiği için eleştirildi. Kurucu ortağı olduğu diğer şirket Twitter, Elon Musk tarafından hızla elden çıkarıldı; Musk, sosyal medya ağını satın aldığında personelin %80’ini hızla kesti.

Dorsey, Cuma günü sosyal medyada şirketlerini rahatsız eden şişirme suçlamalarına değinen bir eleştirmene yanıt verdi. Dorsey, şirketinin Kovid sırasında “fazla işe aldığını” ve Square ve Cash App’i iki ayrı işletme olarak yönetirken verimsiz çalıştığını kabul etti. Ancak Block’un tüm bunları düzelttiğini ve pandemi öncesine göre dört katına çıkarak çalışan başına 2 milyon doların üzerinde brüt kar elde etmeyi hedeflediğini söyledi.

Block Finans Direktörü Amrita Ahuja, Bloomberg ile yaptığı röportajda, “Burada cesur ve kararlı adımlar atıyoruz, ancak bunu güçlü bir pozisyondan yapıyoruz,” dedi.

Wall Street’teki ilk tepki, şüphecileri muhtemelen susturacaktır. Yatırımcılar, işten çıkarma duyurusunun ardından Cuma günü Block’un hisselerini %15 artırdı. Bunun ne kadarının şirketin yapay zekayı benimsemesine duyulan heyecandan, ne kadarının daha küçük bir bordrodan duyulan rahatlamadan kaynaklandığını ayırmak, işten çıkarmaları ödüllendiren bir piyasada önemsiz olabilir.